Go to beginning of
Secundum Lucam

209
LAR SPELL
We secgeað urum cyne hlaforde · 7 eallum
folce cyðan wyllað · þæt is ærest þæt we ealle to
gode ælmihtigum georne bebugan · 7 his
beboda healdan · 7 unrihtes ealle geswican ·
7 to ælcan rihte us sylfe wenian 7 weman ·
7 don swa us þearf is andettan ure synna ·
7 betan georne · 7 þanon forð geswican swa
we eornost magon · 7 aa urum hlaforde
holdlice 7 rihtlice hyran ; 7 þæt godes circan
beon beteran mæðe · 7 munde wyrðe · þonne
hig ær þysan wæron · þæt is þæt sy ric grið bin--
nan wagum · 7 ge halgodes cyninges hand --
grið · stande efen unwemme · 7 cristenum
cyninge gebyrað on cristenre þeode · þæt he
sy eall swa riht is · folces frofer · 7 rihtwis
hyrde · ofer cristene heorde · 7 him gebyreð
þæt he eallum mægene cristendom:: rære · 7
godes cyrcean æghwar fyrðrie · 7 fryðie ·
7 godes are mundie æfre · 7 eall cristen
folc sibbe 7 rehte mid rihtre lage · swa he
geornost mæge · 7 þurh ælc þingc rihtwis
nesse lufige · for gode 7 for worulde · for
þam þurh þæt he sceal sylf fyrmest geþeon ·
7 his þeod scipe eac swa · þe he riht lufie
210
for gode 7 for worulde ; 7 him gebyrað þæt he
geornlice fylste þam þe riht willan · 7 a hete
lice styre · þam þe þwyrnes willan ; He sceal
man dæde men · þreagean þearle · mid worold
licre steore · 7 he sceal morð wyrhtan · hla
ford swican · 7 manswaran · mannslagan ·
7 mægslagan · cyric hatan · 7 sacerdbanan ·
hadbrecan · 7 æwbrecan · þeofas 7 þeodscea
þan · ryperas 7 reaferas · leogeras · 7 licete
ras · wedlogan · 7 wærlogan · hatian 7 hynan ·
7 eallum godes feondum · styrnlice wið standan ·
7 ægðer he sceal beon mid rihte gemilde
gereðe ; Milde þam godum · 7 styrne þam yfelum ·
La þurh hwæt sceal godes þeowum 7 godes þear--
fum · frið 7 fultum cuman · butan þurh crist ·
7 þurh cristenne cyningc ; Þi he sceal boc larum
hlistan swyðe georne · 7 godes beboda geornlice
healdan · 7 ge lome wið witan · wisdom smeagean ·
gif he gode wile · rihtlice hyran · Ælc riht cyne
stol · stent on þrym stapelum · þe fullice ariht
stent ; And is · Oratores · 7 oðer is laboratores ·
7 þrydde is · bellatores · Oratores syndon
gebedmen · þe gode sceolon þeowian dæges 7
nihtes · for þæne cyngc · 7 for ealne þeodscin
þingian georne · Laboratores syndon weorc
211
men · þe tilian sceolon · þæs þe eall þeodscipe
big sceal lybban · Bellatores syndon wig men ·
þe eard sculon werian · wiglice mid wæpnon ·
On þysum þrym stapelum sceal ælc cyne stol
standan mid rihte · 7 awacyge heora ænig ·
socia se stol scylfð · 7 ful berste heora ænig ·
þonne hryst se stol nyðer · 7 þæt wyrð [þære] þeode
eall to unþearfe ; Ac stalige man 7 strangie ·
7 trymine hig eorne mid wislicre godes lage ·
7 mid rihtlice woroldlage · þæt wyrð þam þeod--
scipe to lang suman ræde ; 7 soð is þæt we secgað ·
awacyge se cristendon · sona scylfð se cynedom ·
7 we cyðað eac eorlan · 7 heretogan · deman
7 gerefan · þæt hig agan þearfe · þæt hig eorne
unrihtes geswican · 7 rihtwisnysse lufian
for gode · 7 for worolde · 7 nahwan þurh un
dom · for feo ne for freondscipe forgiman
heora wisdom · swa þæt hig wendan unriht to
rihte · oððon undom ge deman earmum to
yrmðe ; Ac þæt hig ge hadedum mannum fylstan
bet to godes lagum þonne hig ær þysum dydon ·
Hit wæs nu lange · þæt wæron to wide godes
laga laðe · 7 lara for sawne · 7 worold lagu
syndan innan þysan earde · wraðe for
hwyrfde · on æg hwylcan ende · 7 þæt is ge
212
syne wide 7 side · þæt man god gremede mid þam
unrihte ealles to lange ; Betan þa nu geor
ne þa þe þyssere þeode nu sceolan rædan ·
swa swa god wile · gif hig gode willan rihtlice
cweman · 7 on þa myclan dæge heom sylfum
gebeorgan · bet þonne þa dydon · þe beforan
wæron · þe unriht arærdan · to forwyrde
heom sylfum ; 7 we eac þæs habbað fela byr--
sta · 7 bysmora gebiden · 7 gif we ænige bote ·
gebidan sceolan · þonne mote we þæs to gode
earnian · bet þonne we ær þysan dydan · For
þam ære þysan wæs gehwar swicdom swyðra
þonne wisdom · 7 þuhte hwilcum wisast se þe
wæs swicolost · 7 se þe lytelicost cuðe leaslice
hiwian unsoð to soðe · 7 undom deman oðrum
to hynðe · Ac wa heom þæs wær scipes · 7 ealles
þæs worðscipes ; Ne dohte hit ær þysan · inne
ne ute · ac wæs here 7 hunger · bryne 7 blod
gyte on ge wel hwylcan ende · oft 7 gelome ·
7 us stalu 7 cwalu · hol 7 hete · 7 rypera reaf--
lac derede swiðe þearle · 7 eac us unwederu
for oft weoldon unwæstma · for þam on þis on
earde wæs 7 git is swa hit þincan mæg unrih
ta fela · 7 tealte getrywða æghwar mid man
non · Fela syn forsworene · 7 swyðe forlogon
213
7 wedd eac abrocene oft 7 gelome · 7 þæt is gesyne
on þisse þeode · þæt is godes yrre hetelice onsæt ·
gecnawe se þe cunne · Ac uton don swa us þearf
is · beon ymbe þa bote · geswican unrihtes · 7
gebugan to rihte · þonne geearnige we · gif we þæt
wyllað · sona godes mildse ; 7 riht is eac þæt go
des þeowas · biscopas · 7 abbodas · munecas 7 my--
necena · preostas 7 nunnan · regole fylgean ·
7 regollice libban · oððon woruld are þolian ; 7
þæt þa þe rihte heora lif libban · þæt man þa geor--
ne fyrðrige · 7 wurðige ; 7 þæt þa utlagan weor--
þan · þe to godes rihte gebugan nellan · buton
hig to rihte gecirran · Ac gebuge manna ge
hwylc georne to rihte · 7 muneca gehwylc
into his mynstre · oððe of earde mid ealle
gewite · 7 riht is þæt ænige wæp[n]men · on myne--
cene beodderne · ne etan ne ne drincan · ne
læwede men on muneca · buton hit mid urum
hlaforde sy · oððon elles hwylc þe maran
godes ege habbe · þæt hit [for] his neaweste þe bete--
re beo · for gode 7 for worolde · 7 hyra regol
huru · ne sy aðeawyrdra ; 7 preostas 7 nun--
nan heora lif rihtan · be godes miltse 7 be
heora are · 7 ealle godes þeowas we biddað ·
7 lærað · 7 huru þinga mæsse preostas · þæt hig
214
godes hyran · 7 heora clænnysse healdan · 7 beor
gan heom sylfum wið godes yrre · 7 wið þone
weallendan bryne þe wealleð on helle · Full
georne hig witan · þæt hig nagon mid rihte · þurh
hæmed þing wifes gemanan · ac hit is þe wyrse ·
þe sume habbað twa · oððe ma · 7 sume for
lætað þa hig ær hæfdon · 7 belifiendre cwe
nan eft oðre nimað · swa ænigum cristenum men
ne gedafenað to donne · ne huru þam gehade
dum · þe oðrum mannum · riht scylan bysnian ·
7unriht forbeodan ; Nu þineð heom þis
syllic to gehyranne for þam þe hig habbað ·
heora yrmðe · swa on gewunan gebroht · swylce
hit nan pleoh ne sy · þæt mæsse preost libbe his
lif swa swa ceorl · Crist sylf astealde þa clænnys--
se · 7 his halgan apostolas þe him her on life
folgedan · þe we godes þeowas healdan scilan ·
Hit gewearð æfter cristes þrowunge 7 æfter
his æriste of deaðe · 7 his upstige to heofenan ·
7 æfter þæra apostola 7 martyra þrowunga ·
þæt wearð se soða geleafa swiðe acolad · þurh
deoflice gedwolmen · id est arrianus presbiter ·
7 macedonius episcopis · & multi alii · þa gewearð
hit þæt constantinus se mæra casere · 7 se æð--
la sancte elena sunu þære eadigan cwene · feng
215
to rice on romana byrig · 7 he rices weold ofer
ealne middaneard · þa geguderode he swyðe
mycelne synoð on þære ceastre þe is nicea ge
namod for trymminge rihtes geleafan · ymbe
þa halgan þrynnesse · 7 ymbe cristes man--
niscnysse ; Se forma sinoð wæs swa swa we sæ--
don · on nicea · ccc · 7 xviii · bisceopa · 7 se oðer wæs
syððan on constantinopolim · c · L · bisceopa · 7 se
þridda wæron egestum · cc · bisceopa · 7 se feorða wæs
on calcedonia · dc · bisceopa · 7 xxx · sacerda · 7 ealle
hig wæron haliges life menn · þar feower
sinodas syndon to healdenne swa swa þa
feower cristes bec · 7 hig eac gesettan ealle
þa þenunge þe we habbað to godes þeow--
dome · to mærran · 7 to uhtsange · 7 to eallum
tid sangum ; Siððan wæron foroft oðre si--
nodas wisra bisceopa wide on worolde ·
ac þar wæron þa fyrmestan · 7 ealle hig
forbudon æfre ælc wiflac weofod þenum ·
þæt is bisceopum · 7 mæsse preostum · Ðencan
þa nu þe to þam þriste syn · þæt hig god ofer
seoð · 7 swa mæniges haliges mænnes dom
swa on þyssum sinoðum gesomnode wæron ·
7 gehwar syððan · hwylces leanes hig him
wenan magon · 7 eac wenan ne þurfon ·
216
Ac witod witan · þæt hig yfel lean habban scylan
buton hig geswican · 7 grimlice godes graman ·
þurh þæt þe hig swa god gremiað · þæt hig heora
lif eall libbað on unriht · Ac to fela is þæra
þe ær þisan misdydan · 7 se þe þæs geswican
wille · 7 clænnysse lufian · habbe he godes
miltse · 7 to woruld wurðscipe · sy he þegen
lae wyrðe ; 7 riht [is] gif hwæt færlices on þeo
de be cymð · beon hit here ræses · beon hit
fær cwealmas · beon hit miswyderu · oððon
unwæstmas · beo swa hwæt swa hit beo · sece
man þa bote aa to gode sylfum · 7 þæt ure
hlaford læte asmeagean be æghwylcum ende
engla landes · ealle þa man fullan þe nel--
lað geswican · 7 þances oððe unþances hig
to rihte gebigean · oððe mid ealle of earde
adrifan · 7 we lærað 7 biddað · 7 on godes
naman beodað · þæt ænig cristen man bynnan
syx manna sib fæce æfre ne gewifige · on
his agenum cynne · ne on his mæges lafe þe
swa neah sib wære · ne on þæs wifes nyd
magan þe he sylf ær hæfde · ne on his ge
fæderan · ne on gehalgodre nunnan · ne on
ælætan · ænig cristen man ne gewifige æfre
Ne na ma wifa þonne an hæbbe · ac beo bet
217
þære anre þa hwile þe heo lybbe ; Se þe wylle
godes lage giman mid rihte · 7 wið helle bryne
beorgan his sawle ; Þa þam þe woh drifð eal--
les to lange · buton he geswice ; 7 sy ælce wyde--
we þe hig sylfe mid rihte gehealde · on go--
des griðe · 7 on þæs cynges · 7 sytte ælc wer
leas · xii · monað · ceose syððan þæt heo sylf
wylle · 7 eac we beodað on godes ælmihtiges
naman · 7 on ealra his halgena · þæt nan man
swa dyrstig ne sy · þæt on gehadodre nunnan ·
oððe on mynecenan gewifige · 7 gif hit hwa
gedon hæbbe · beo he utlah wið god · 7 aman
sumad fram eallum cristen dome · 7 wið
þone cyningc scyldig ealles þæs þe he age · bu--
ton he þe raðor geswice · 7 þe deoflicor ge
bete wið god ; 7 se þe eard wille rihtlice clæn
sian · þonne mot he georne · þyllices styran · 7
þyllic ascunian · 7 þæt man geornlice beo on
æghwylcum ende ymbe fryðes bote · 7 ymbe
feos botge · Swa ymbe friðes bote · swa þam
bondan sy selast · 7 þam þeofan sy laðost ·
And swa ymbe feos bote · þæt an mynec gange ·
ofer ealle þas þeode butan ælcon fulse · 7 we ge
:::mete 7 false gewihta rihte man georne ·
218
7 ælces unrihtes heononforð geswice · 7 þæt ge
hwilc man his teoðunge rihtlice gelæste
he godes miltse · 7 be þæs cynges · 7 be ealles
cristenes folces · 7 be þære steore þe endgas
gelagede · 7 rom feoh gelæste man æghwilc
geare be peteres mæssan · 7 se þe þæt ne gelæ
ste · sylle þær to eacan · xxx · peninga · to rome · 7
gylde þam cynge on engla lage · cxx · scillinga ·
7 freolsa 7 fæstena healde man rihtlice ;
Sunnandæges freols fram peterdages none ·
oð monandæges lihtinge · healde man georne ·
7 cypinge 7 folc gemota we forbeodað þam
halgan dæge ; 7 ymbren fæstena healde
man rihte swa swa sanctus gregorius angel cyn--
ne · sylf hit gedihte · 7 ealle godes gerihta
fyrðrige man georne · ælc riht arære · 7 un
riht afylle · þonne wyrð þysse þeode sona
god milde · 7 þæt we ealle gemænelice · gehade
de · 7 læwede anræde weorðan · for gode · 7 for
worolde · 7 habban us gemæne sibbe 7 some ·
æfter godes rihte · 7 ælce sace sehtan swa
we eornost magon · 7 ne lætan us deofol
dwelian ne twæman · swa swa he oft dyde ·
þonne ure gegaderunga ær þyson wæran ·
Ac uton ealle anrædlice to gode bugan · 7
219
hine lufian 7 wurðian · 7 urne cristendom
rihtlice healdan · 7 urne cyne hlaford mid
rihtan ge tryw[ð]an · 7 ælcne hæðendom mid ealle
awyrpan · 7 utan geþencean þæt hit is nyr þisse
worulde ende þonne hwa gelyfan wylle · 7
þæs deofles timan ante cristes · Ac deofol dwe--
lað manna geþohtas · þæt hig to lyt þæs ymbe
þenceað · 7 gelyfe se þe wylle we witan to soðe
þæt hit þær togeorne genealæcð · for þam þeos
worold is sorhful · 7 fram dæge to dæge a swa
leng swa wyrse · Hwæt we magon geseon hu
læne 7 hu lyðre þis lif is · hu sarlic · 7 hu sorh
ful · 7 hu geswincful · 7 hu teonful · hu tealc ·
7 hu wrað · hu wiðerweard · 7 hu swicful ; Heo
is þeos woruld on ofstum 7 on storinum · 7 on
adlum · 7 on ungewyderum · þæt nu ne beoð naht
fela manna æt samne þæt heora sum ne si seoc ·
7 sam hal · 7 þeah þæt gelimpe þæt men sume hwile
syn her on worolde · swa þeah hig beoð aa on
geswince · 7 mid sorge · for þan þeos woruld
nære wyrðe þæt man to hire lufe hæfde ealles
to swiðe · Ðy us is mycel þearf þe to godes
bydelum gesette syn · þæt we godes folc warni--
an gelome wið þone egsan þe mannum is to
yrd · þæt is se þeodfeond anti crist · þe læs þe
220
hig unwære wurðan aredode · 7 þonne to
hrædlice þurh deofol beswicene · La hwæt
is se man on life buton hine god ælmih--
tig gehealde · 7 he ær þe bet gewarad sy ·
þæt he þonne þurh deofol beswicen ne wur
þe · La hwylc wundor bið þeh se mennisca
deofol synfullum mote heardlice derian ·
þonne god geþafað þæt he mot on his agenum
halgum swylc wundor gewyrcean · þæt enoh · 7
elias · þurh þone þeodfeond gemartirode
weorðað · þe god silfa fela hund wintra mid
sawle 7 mid lichaman geheold ær to þam
anan · þæt hig þonne sceoldan mid heora
lare folce gebeorgan · þæt hit eallne for
wurde endemes togædere · þurh þæne
deofol þe ealle men bregeð 7 ealle worold
gedrefeð ; Nis se man on life þe mæge
oððe cunne swa yfel hit asecgan · swa hit
sceal gewurðan on þam deoflican timan ·
On godes naman we biddað þæt cristenra
manna gehwilc hine sylfne georne be
þence 7 warnige wið þone egsan 7 georn
lice to gode gebuge · 7 fram synnum gecir
re swa he geornost mæge · 7 geearnige þæt
he gemanan habban mote on hefena rice
221
þær is ece blis · 7 æfre bið · mid þam þe
leofað · 7 rixað · a butan ende · Amen ;
:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

Go to top of page, edited text, glossed text, translation; manuscript transcriptions: CCCC 201, Hatton 113

CCCC 421: Secundum Lucam


Crist cwæð on his halgan godspelle · þæt fela
fortacna scylan geweorðan wide on wo--
rolde · ægðer ge on heofonlicum tunglum ge
on eorðlicum styrungum · ær þam þe se dom
cume · þe us eallum wyrð ge mæne · 7 witod--
lice ealswa flod com hwilum ær for synnum ·
swa cymð eac for synnum fyr ofer mancynn ·
7 þærto hit nealæcð nu swiðe georne · 7 þig
sind fela yfela 7 myslicra gelimpa wide mid
mannum · 7 eal hit is for synnum · 7 gyt weor--
þeð mare þæs þe bec secgað · wracu 7 gedre--
cednys þonne æfre ær wære ahwar on worlde ·
þæt bið þonne ante crist wedeð · 7 ealle world
bregeð · 7 þærto hit nealæcð nu swiðe georne ·
7 þig hit is on worolde a swa leng swa wyrse ·
þæs þe we sylfe gecnawað ful georne · 7 eac
is on us sylfum swutol 7 gesyne · þæt we to wace
hyrað urum drihtne · 7 þæt we to ortrywe syndan
godes mihta 7 his mildheortnesse · 7 þæt we him
oftor swiðor abelgað þonne we beþorftan ·
7 eac betwynan us sylfum · rihte getreowða
healdað to wace · for gode 7 for worlde · 7 þig
222
us deriað 7 þearle dyrfað · fela · ungelimpa ·
7 ælþeodige men · 7 utan cumene · swiðe us
swenceað · eallswa crist on his godspelle
swutellice sæde · þæt sceolde geweorðan ; He
cwæð · Surget gens contra gentem · & reliqua ·
Up ræsað þeoda he cwæð · 7 wiðerræde weor
ðað · 7 hetelice winnað 7 sacað heom betweo
nan · for þam unrihte þe to wide wyrð mid
mannum on eorðan ; Leofan menn clæne wæs
þeos eorðe on hyre frumsceafte · ac we hy
habbað syððan afylede swiðe · 7 mid urum
synnum þearle besmitene · 7 ure misdæda
eac þreageað us gelome · for þam þe we
nellað godes lage healdan · swa swa we sceol--
dan · Ne we teoðunge syllað swa swa us geby--
rede · ne we ælmessan dælað swa swa we be
þorftan · ac on æghwilce wisan waniað to swy--
ðe · eal þæt we sceoldan on godes est gelæstan · 7
forþy us eac swenceað 7 ongean winnað · ma--
nege gesceafta · eallswa hit awriten is ;
Pugnabit pro deo orbis terrarum · contra in sen--
satos homines · Ðæt is on englisc · Eal world
winneð swiðe for synnum · ongean þa ofer
hogan · þe gode nellað hyran ; Seo hefene
us winð wið · þonne heo us sendeð styrnlice
223
stormas · 7 orf · 7 æceras swiðe amyrreð · Seo
eorðe us winð wið · þonne heo for wyrneð eorð--
lice:: wæstmes 7 us unweoda to fela asendeð ;
Eac hit awriten is · þæt sunne aðystrað ær worl--
de ende · 7 mona adeorcað · 7 steorran [h]reosað ·
for manna synnum ; 7 þæt bið þonne ante crist wedeð ·
þæt hit bið gelic þam swylce hit swa sy ; Hit is
gecweden þæt sunne aþystrað · þæt is þonne god nele
cyðan · on ante cristes timan · his mægen ne
his mihta swa swa he oft ær dyde · þonne bið ge
lic þam swylce sunne beo aþystrad · 7 mona
hit cweð adeorcað · Ðæt is þæt godes halgan ænige
tacna þonne ne wyrceað swa swa hig oft ær dy--
dan · 7 steorran hit cweð hreosað ufene of
heofonum · þæt is þæt liceteras 7 leaslice cristene ·
hrædlice hreosað · of rihtan geleafan · 7 to
ante criste geornlice bugað · 7 wurðað his ge
fylstan eallum heora mihtum ; 7 þonne geweor--
þeð ægesa se mæsta þe æfre ær wære · 7 ehtnes
seo mæste · wide on worlde ; Ne byrh se gesib--
ba þonne gesibban · þe ma þe þam fremdan ·
7 be þam egeslican timan · matheus se godspellere ·
soðlice þus cwæð · In diebus illis · erit tribulatio talis ·
qualis non fuit ab initio mundi nec postea erit ;
Ðæt is on englisc þæt swylc yrmð 7 earfoðnys · bið
224
þonne on worolde · swylce næfre ær næs · ne eft ne ge
weorðeð · 7 [h]raðe æfter þam syððan astyred wyrð ·
þurh godcunde mihte · eall heofenlic mægen
7 eorðwaru aræred of deaðe to dome ; Ðonne mæg
gecnawan · se þe ær nolde soðes gelyfan · þæt crist
þurh his mægen þrim · þonne geleanað manna ge
hwylcum ærran gewyrhtan · Wa þam þonne þe ær
geearnode helle wite ; þær is ece bryne grimme
gemencged · 7 þær is ece gryre · þær is wanung ·
7 granung · 7 aa syngal heof · þær is ealra yrm
þa gehwylc · 7 ealra deofla geþring ; Wa þam þe
þær sceal wunian on wite ; Betere him wære þæt he
mann nære æfre geworden þonne he gewurde ;
Forþam nis se man on life · þe areccan mæge
ealle þa yrmða þe se gebidan sceal · se þe on þa
wita ealles behreoseð · 7 hit is ealles þe wyrse þe
his ænig ende ne cymð æfre to worlde ; Eala leo--
fan menn utan don swa us þearf is · beorgan us
georne wið þæne ægesan · 7 helpan ure sylfra þa
hwile þe we magan 7 motan · þe læs we for weorðan
þonne we læst wenan; Ac utan lufian god ofer ealle oðre
þing · 7 his wyllan wyrcan swa we geornost magan ·
Þonne geleanað he hit us · swa us leofost byð · þonne we
æfre þæs betst beþurfan ; Him symle sy lof 7
wuldor in ealra world a worold a butan ende ; amen

Go to top of page